خشایار شاه‌نظری

مدیرعامل شرکت مهندسی فن‌آور معادن و فلزات (MMTE)

ابتکار ایمیدرو در برپایی پاویون ایران در نمایشگاه متال‌اکسپو ۲۰۲۶ در سن‌پترزبورگ روسیه، فرصت مناسبی فراهم کرد تا شرکت‌های ایرانی بخشی از توانمندی‌های کشور در حوزه معدن، فولاد و خدمات فنی و مهندسی را به نمایش بگذارند. با این حال، اهمیت چنین رویدادهایی فراتر از معرفی توانمندی‌ها و برقراری ارتباطات تجاری است. حضور در نمایشگاه‌های بین‌المللی فرصتی است تا روندهای صنعت، نیازهای جدید بازار و شیوه‌های رقابت شرکت‌ها را از نزدیک بشناسیم و بر اساس آن، درباره مسیر آینده صنعت فولاد ایران بازاندیشی کنیم.

تجربه متال‌اکسپوی ۲۰۲۶ از این منظر، دو ضرورت مهم را پیش روی صنعت فولاد ایران قرار می‌دهد؛ نخست، حرکت از توسعه صرف ظرفیت تولید به سمت افزایش بهره‌وری و رقابت‌پذیری واحدهای موجود و دوم، تغییر رویکرد شرکت‌های فنی و مهندسی از انتظار برای فرصت‌های صادراتی به حضور فعال در شناسایی نیازها و شکل‌دهی پروژه‌های صنعتی در بازارهای منطقه.

توسعه را با بهره‌وری بسنجیم

در سن‌پترزبورگ، یکی از موضوعات قابل توجه در گفت‌وگوهای مدیران کارخانجات، نوسازی خطوط موجود، افزایش عمر تجهیزات، کاهش هزینه‌های تولید و ارتقای کیفیت محصولات بود. این رویکرد نشان می‌دهد که توسعه صنعت فولاد را دیگر نمی‌توان صرفاً با افزایش ظرفیت اسمی تولید سنجید.

در سال‌های گذشته، افزایش ظرفیت تولید یکی از معیارهای اصلی توسعه صنعت فولاد در بسیاری از کشورها، از جمله ایران، بوده است. اما امروز پرسش مهم سرمایه‌گذاران و مدیران کارخانه‌ها این است که با ظرفیت و امکانات موجود، چگونه می‌توان محصولی رقابت‌پذیرتر، با هزینه کمتر و کیفیت بالاتر تولید کرد.

در این میان، انرژی به یکی از عوامل تعیین‌کننده رقابت‌پذیری تبدیل شده است. البته مسئله انرژی در همه کشورها یکسان نیست. در ایران، محدودیت دسترسی پایدار به برق و گاز از موانع مهم تولید است، در حالی که در برخی دیگر از کشورها، قیمت انرژی، هزینه‌های زیست‌محیطی یا ضرورت کاهش شدت مصرف آن، انگیزه اصلی بهینه‌سازی به شمار می‌رود. با وجود این تفاوت‌ها، افزایش بهره‌وری انرژی به ضرورتی مشترک در صنعت فولاد جهان تبدیل شده است.

این تغییر رویکرد برای صنعت فولاد ایران دو پیام مهم دارد. نخست آنکه کارخانه‌های فولادی برای حفظ و ارتقای رقابت‌پذیری خود، باید نوسازی و بهینه‌سازی خطوط موجود را جدی‌تر دنبال کنند. کاهش مصرف انرژی، رفع گلوگاه‌های تولید، کاهش توقفات و افزایش کیفیت محصول، در بسیاری از موارد می‌تواند بدون نیاز به احداث واحدهای جدید، عملکرد اقتصادی کارخانه‌ها را بهبود بخشد.

پیام دوم متوجه شرکت‌های پیمانکاری و فنی و مهندسی است. این شرکت‌ها باید بخشی از ظرفیت تحقیق و توسعه خود را به شناسایی و ارائه راهکارهای عملی برای بهینه‌سازی خطوط تولید اختصاص دهند. تجربه‌ای که شرکت‌های ایرانی در طراحی، ساخت و راه‌اندازی کارخانه‌های فولادی به دست آورده‌اند، می‌تواند پشتوانه مناسبی برای ورود گسترده‌تر به حوزه نوسازی و ارتقای عملکرد واحدهای موجود باشد؛ حوزه‌ای که علاوه بر پاسخگویی به نیاز صنعت داخلی، فرصت‌های تازه‌ای برای صادرات خدمات فنی و مهندسی ایجاد می‌کند.

ضرورت حضور در شکل‌دهی پروژه‌ها

درس دیگر متال‌اکسپوی ۲۰۲۶ برای شرکت‌های فنی و مهندسی ایران، ضرورت بازنگری در شیوه حضور در بازارهای خارجی است.

شرکت‌های ایرانی در مهندسی، تأمین تجهیزات، اجرا و راه‌اندازی کارخانه‌های آهن و فولاد، تجربه و توانمندی قابل توجهی به دست آورده‌اند. با این حال، برخورداری از توان فنی و سابقه اجرای پروژه، به‌تنهایی برای موفقیت در بازارهای بین‌المللی کافی نیست.

نیازهای صنعتی کشورها و حتی کارخانه‌های یک کشور، با یکدیگر تفاوت دارد. شرایط تأمین مواد اولیه و انرژی، ظرفیت سازندگان محلی، الزامات بهره‌برداری، شیوه تأمین مالی و اولویت‌های سرمایه‌گذاران، همگی در شکل‌گیری یک پروژه مؤثرند. از این رو، موفقیت در صادرات خدمات مهندسی مستلزم آن است که شرکت‌ها پیش از ورود پروژه به مرحله مناقصه، بازار هدف را بشناسند و برای نیازهای مشخص آن، راهکارهای فنی و تجاری قابل اجرا ارائه کنند.

حضور زودهنگام در بازار، امکان گفت‌وگو با سرمایه‌گذاران و بهره‌برداران، شناخت طرح‌های در دست بررسی و مشارکت در انتخاب فناوری و شیوه اجرای پروژه را فراهم می‌کند. در مقابل، شرکتی که صرفاً پس از انتشار اسناد مناقصه وارد رقابت می‌شود، طبعا فرصت کمتری برای تأثیرگذاری بر مشخصات فنی و ساختار پروژه خواهد داشت.

در این مسیر، همکاری با شرکت‌های مهندسی، سازندگان تجهیزات و پیمانکاران محلی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد.

ضرورت حمایت سیاسی و ایجاد بسترهای صادرات

ایران و روسیه، با وجود تفاوت در نوع و دامنه تحریم‌ها، تجربه مشترکی از محدودیت در روابط بانکی، تأمین مالی و تجارت خارجی دارند. این شرایط، همکاری‌های صنعتی میان دو کشور را با فرصت‌ها و در عین حال، موانع ویژه‌ای روبه‌رو کرده است.

برای شرکت‌های فنی و مهندسی ایرانی، حضور در بازار روسیه و سایر بازارهای منطقه تنها به توانایی ارائه فناوری و قیمت رقابتی وابسته نیست. امکان دریافت و انتقال وجوه قرارداد، تأمین مالی پروژه، صدور ضمانت‌نامه‌های معتبر، پوشش بیمه‌ای و حمل تجهیزات نیز از عوامل تعیین‌کننده در موفقیت تجاری هستند.

بخش قابل توجهی از این مسائل از حدود اختیارات و توان یک شرکت خارج است. به همین دلیل، توسعه صادرات خدمات فنی و مهندسی در مقیاس پروژه‌های بزرگ فولادی، به‌ویژه در بازارهای متأثر از تحریم، نیازمند پشتیبانی مؤثر دولت‌ها و همکاری نهادهای سیاسی، اقتصادی و بانکی است.

البته حمایت سیاسی نباید جایگزین رقابت‌پذیری شرکت‌ها شود، بلکه باید موانعی را برطرف کند که حتی شرکت‌های توانمندی مانند MMTE نیز به‌تنهایی قادر به عبور از آن‌ها نیستند. چنین حمایتی زمانی اثر اقتصادی ملموس خواهد داشت که توافقات سیاسی به سازوکارهای عملی برای پرداخت، تأمین مالی، ضمانت‌نامه، بیمه و جابه‌جایی تجهیزات تبدیل شوند.

معاهده مشارکت جامع راهبردی ایران و روسیه، زمینه‌ای برای گسترش همکاری‌های اقتصادی، بانکی و حمل‌ونقلی دو کشور فراهم کرده است. گام بعدی آن است که نهادهای مسئول دو طرف، راهکارهای اجرایی و قابل اتکایی برای استفاده شرکت‌ها از این ظرفیت‌ تعریف کنند.

در کنار این حمایت‌ها، شرکت‌های ایرانی نیز باید مسئولیت خود را در شناخت بازار، توسعه ارتباطات تجاری، ایجاد مشارکت‌های صنعتی و ارائه پیشنهادهای رقابتی بپذیرند. بدون چنین رویکردی، حتی فراهم شدن بسترهای سیاسی و مالی نیز لزوماً به افزایش صادرات خدمات مهندسی منجر نخواهد شد.

از تجربه نمایشگاه تا تغییر رویکرد

متال‌اکسپوی ۲۰۲۶ بار دیگر این واقعیت را یادآوری کرد که صنعت فولاد ایران برای حفظ جایگاه خود در داخل و گسترش حضور در بازارهای منطقه، نیازمند بازنگری در برخی رویکردهای توسعه‌ای و تجاری است.

در داخل کشور، باید در کنار توسعه ظرفیت، سهم بیشتری برای بهره‌وری  و نوسازی واحدهای موجود قائل شویم. در بازارهای خارجی نیز باید از رویکرد انتظار برای انتشار مناقصات فاصله بگیریم و با شناخت زودهنگام نیازها، ایجاد مشارکت‌های صنعتی و ارائه راهکارهای متناسب با شرایط هر بازار، در شکل‌گیری فرصت‌های جدید نقش فعال‌تری داشته باشیم.

تحقق این دو هدف، هم به ابتکار و سرمایه‌گذاری شرکت‌های صنعتی و مهندسی نیاز دارد و هم به سیاست‌گذاری و حمایت مؤثر نهادهای مسئول.

توان فنی و تجربه اجرای پروژه در شرکت‌هایی نظیر MMTE، سرمایه ارزشمند صنعت فولاد ایران است؛ اما تبدیل این سرمایه به مزیت رقابتی و سهم پایدار از بازارهای منطقه، بیش از هر چیز به تغییر شیوه نگاه ما به توسعه، بهره‌وری و صادرات خدمات مهندسی بستگی دارد.